پرهیز از شایعات؛ درس بزرگ قرآن درباره جنگ شناختی

محمدحسین صادقی، آموزش الهیات و معارف دانشگاه فرهنگیان لرستان

قرآن کریم در ماجرای افک(سوره نور)، مجموعه‌ای از قواعد طلایی را برای مواجهه با شایعه، عملیات روانی و جنگ شناختی بیان می‌کند؛ قواعدی که امروز نیز همچنان کارآمد و حیاتی‌اند.

۱. پذیرفتن و بازگو کردن شایعه بدون سنجش:
«‌إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ»
یعنی شایعه را فقط از زبان دیگران می‌شنیدید و همان را بازگو می‌کردید؛ بدون اینکه عقل و دل شما درگیر حقیقت‌یابی شود. این همان الگوی کلاسیک انتشار بی‌وقفه اطلاعاتِ بدون تأیید در محیط‌های پرتنش رسانه‌ای است.

۲. گفتن سخنی بدون علم:
«وَتَقُولُونَ بِأَفْوَاهِکُم مَّا لَیْسَ لَکُم بِهِ عِلْمٌ»
اطلاعات ناقص، تحلیل‌های هیجانی، و برداشت‌های عجولانه دقیقاً همان چیزی است که در جنگ‌های شناختی روی آن حساب می‌شود.
۳. سبک شمردن اثر شایعه
«وَتَحْسَبُونَهُ هَیِّنًا»
شایعه ممکن است در نگاه ما ساده باشد، اما اثرات اجتماعی، روانی و امنیتی آن بسیار سنگین است.

۴. هشدار درباره پیامد بزرگ این رفتار
«وَهُوَ عِندَ اللَّهِ عَظِیمٌ»
قرآن تأکید می‌کند که بی‌اعتنایی به صحت اطلاعات، رفتاری کوچک نیست؛ خطری بزرگ است.
«شما سخنی را که هیچ دانشی درباره آن نداشتید زبان‌به‌زبان می‌گفتید و آن را ناچیز می‌پنداشتید، در حالی که نزد خدا بسیار بزرگ بود.»
راهکار قرآنی برای مواجهه با اخبار مشکوک و جنگ روایت‌ها:
«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى‌ ما فَعَلْتُمْ نادِمِینَ»
اصل بنیادین این آیه تثبّت و تأمل است؛ یعنی قبل از باور کردن، بازنشر کردن، یا حتی تحلیل کردن، باید حقیقت را بررسی کرد.
در فضای آشفته‌ی جنگ شناختی، همین یک اصل می‌تواند جلوی بسیاری از خطاها و خسارت‌ها را بگیرد.